Odmiana przez rodzaje czasownika – jak poprawnie ją stosować?
Odmiana przez rodzaje czasownika dotyczy przede wszystkim czasu przeszłego, przyszłego złożonego i trybu przypuszczającego. W liczbie pojedynczej wyróżniamy rodzaj męski, żeński i nijaki, a w mnogiej – męskoosobowy oraz niemęskoosobowy. Najważniejsza zasada brzmi: w grupie mieszanej, w której znajduje się choć jeden mężczyzna, używamy formy męskoosobowej.
Kiedy czasownik odmienia się przez rodzaje?
Rodzaj nie zmienia formy czasownika w każdej sytuacji. W czasie teraźniejszym czasownik pozostaje taki sam niezależnie od rodzaju wykonawcy: on czyta, ona czyta, ono czyta. Różnica pojawia się w określonych formach gramatycznych:
- Czas przeszły – on czytał, ona czytała, oni czytali, one czytały.
- Czas przyszły złożony – on będzie czytał, ona będzie czytała, oni będą czytali.
- Tryb przypuszczający – on czytałby, ona czytałaby, oni czytaliby, one czytałyby.
Inaczej wygląda czas przyszły prosty, na przykład zrobię, pójdziesz czy przeczytają. W tych formach rodzaj nie jest wyrażony osobną końcówką czasownika. Warto też pamiętać, że odmiana przez rodzaje dotyczy form osobowych, a nie bezokolicznika, takiego jak czytać albo pójść.
Odmiana w liczbie pojedynczej
W liczbie pojedynczej rodzaj czasownika wskazuje zwykle, kto wykonuje czynność. W czasie przeszłym najłatwiej rozpoznać go po końcówce:
| Rodzaj | Zaimek | Przykład |
|---|---|---|
| męski | on | on czytał |
| żeński | ona | ona czytała |
| nijaki | ono | ono czytało |
Rodzaj nijaki stosujemy między innymi wtedy, gdy podmiotem jest dziecko, młode zwierzę albo rzecz określona zaimkiem ono: dziecko zasnęło, kocię pobiegło, okno się otworzyło. W rodzaju żeńskim pojawia się najczęściej końcówka -ła, a w męskim -ł: Anna przyszła, ale Piotr przyszedł.
Rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy
W liczbie mnogiej polszczyzna rozróżnia dwa rodzaje. Rodzaj męskoosobowy odnosi się do grupy osób, w której znajduje się co najmniej jeden mężczyzna. Rodzaj niemęskoosobowy obejmuje grupy kobiet, dzieci, zwierząt, roślin i przedmiotów.
| Rodzaj | Zaimek | Przykład | Warunek użycia |
|---|---|---|---|
| męskoosobowy | oni | oni poszli | Grupa zawiera przynajmniej jednego mężczyznę. |
| niemęskoosobowy | one | one poszły | Grupa składa się z kobiet, dzieci, zwierząt lub rzeczy. |
| męskoosobowy | oni | chłopcy i dziewczynki zagrali | W grupie są chłopcy i dziewczynki. |
To właśnie ta zasada najczęściej sprawia trudność. Jeśli trzy dziewczynki i jeden chłopiec poszli do kina, poprawne zdanie brzmi: Dziewczynki i chłopiec poszli do kina. Obecność jednego mężczyzny powoduje wybór rodzaju męskoosobowego.
Jeżeli grupa składa się wyłącznie z kobiet, używamy rodzaju niemęskoosobowego: Paula, Alina i Lucyna wzięły udział w konkursie. Tak samo powiemy o grupie dzieci lub zwierząt: dzieci pobiegły do domu, psy szczekały. W przypadku grupy mieszanej złożonej z kobiet i mężczyzn poprawna będzie forma męskoosobowa: Łucja, Karol i ich mama lecieli balonem.
W czasie przyszłym złożonym ta sama różnica pojawia się zarówno w czasowniku posiłkowym, jak i w formie imiesłowowej: oni będą czytali, ale one będą czytały. Możliwa jest też konstrukcja z bezokolicznikiem, na przykład oni będą czytać i one będą czytać. Sam bezokolicznik nie pokazuje wtedy rodzaju.
Najczęstsze błędy w odmianie czasownika
Niektóre błędy wynikają z przenoszenia żeńskich form czasu przeszłego do rodzaju męskiego. Końcówka brzmi podobnie, ale temat czasownika bywa inny. Dlatego poprawne są następujące pary:
- poszłem – niepoprawnie, poszedłem – poprawnie.
- przyszłem – niepoprawnie, przyszedłem – poprawnie.
- wzięłem – niepoprawnie, wziąłem – poprawnie.
- zaczęłem – niepoprawnie, zacząłem – poprawnie.
Formy poszłam, przyszłam i wzięłam są poprawne w rodzaju żeńskim. Nie można jednak utworzyć rodzaju męskiego przez prostą zamianę końcówki -am na -em. W rodzaju męskim trzeba użyć właściwej formy całego czasownika: poszedłem, przyszedłem, wziąłem.
Formy „poszłem”, „przyszłem” i „wzięłem” są częste, ale niepoprawne. Powstają przez analogię do żeńskich form „poszłam”, „przyszłam” i „wzięłam”.
Jan Miodek zwracał uwagę, że podobny mechanizm pojawia się także w formach doszłem, wyszłem czy zaszłem. Poprawne odpowiedniki to: doszedłem, wyszedłem i zaszedłem. Najprościej zapamiętać je jako osobne, nieregularne formy rodzaju męskiego.
Odmiana przez rodzaje czasownika staje się łatwiejsza, gdy najpierw ustalisz liczbę i wykonawcę czynności, a następnie sprawdzisz, czy grupa mnoga zawiera mężczyznę. Wtedy wybór między oni poszli a one poszły wynika z jasnej reguły, a nie z intuicji.
