Zaimki – rodzaje i odmiana przez przypadki
Zaimek to część mowy, która zastępuje rzeczownik, przymiotnik, liczebnik albo przysłówek. Dzięki temu pozwala uniknąć powtórzeń i wskazać osobę, przedmiot, cechę, liczbę, miejsce lub czas bez nazywania ich wprost.
Czym jest zaimek i po co go używamy?
W zdaniu zaimek może przejąć funkcję części mowy, którą zastępuje. Na przykład w wypowiedzeniu „Anna kupiła książkę, a potem ją przeczytała” forma ją zastępuje rzeczownik książkę. Zaimki mogą pełnić funkcję podmiotu, dopełnienia, przydawki lub okolicznika.
Podział zaimków ze względu na zastępowaną część mowy
Podstawowy podział wynika z tego, jaką część mowy zastępuje dany zaimek:
| Typ zaimka | Zastępowana część mowy | Przykłady |
|---|---|---|
| Zaimki rzeczowne | Rzeczowniki | ja, ty, ktoś, nic, wszyscy |
| Zaimki przymiotne | Przymiotniki | mój, taki, który, żaden |
| Zaimki liczebne | Liczebniki | ile, tyle, kilka, ilu |
| Zaimki przysłowne | Przysłówki | tu, tam, gdzie, kiedy, wtedy |
Podział ten ma znaczenie dla odmiany. Zaimki rzeczowne, przymiotne i liczebne są odmienne, natomiast zaimki przysłowne pozostają nieodmienne.
Rodzaje zaimków według funkcji i znaczenia
Ten sam zaimek można opisywać z dwóch stron. Na przykład mój jest zaimkiem przymiotnym, ponieważ zastępuje określenie przymiotnikowe, a zarazem zaimkiem dzierżawczym, ponieważ wskazuje na przynależność. Najważniejsze grupy funkcjonalne to:
- Osobowe – wskazują osoby lub uczestników rozmowy, na przykład ja, ty, on, my, wy, oni.
- Dzierżawcze – określają przynależność, na przykład mój, twój, nasz, wasz, ich.
- Wskazujące – wskazują osoby, przedmioty, miejsce albo czas, na przykład ten, tamten, taki, tutaj, wtedy.
- Zwrotne – odnoszą czynność do jej wykonawcy, na przykład się, siebie, sobie.
- Pytające – tworzą pytania, na przykład kto?, co?, jaki?, który?, czyj?, gdzie?, kiedy?.
- Względne – łączą zdanie podrzędne z nadrzędnym, na przykład To jest film, który poleciłaś.
- Nieokreślone – wskazują osoby, przedmioty lub cechy w sposób niedokładny, na przykład ktoś, coś, jakiś, gdzieś, cokolwiek.
- Przeczące – wyrażają zaprzeczenie, na przykład nikt, nic, żaden, nigdy, donikąd.
- Uogólniające – odnoszą się do wszystkich elementów zbioru, na przykład każdy, wszyscy, wszystko, zawsze.
Zaimki pytające i względne mogą mieć takie same formy, ale pełnią różne funkcje. W zdaniu „Kto przyszedł?” zaimek kto rozpoczyna pytanie. W zdaniu „Nie wiem, kto przyszedł” ta sama forma wprowadza zdanie podrzędne, więc jest zaimkiem względnym.
Jak odmieniają się zaimki?
Zaimki odmieniają się zgodnie z częścią mowy, którą zastępują. Zaimki rzeczowne odmieniają się przede wszystkim przez przypadki i liczby, a zaimki przymiotne także przez rodzaje. Zaimki liczebne odmieniają się przez przypadki, choć ich wzorce bywają zróżnicowane.
Zaimek przymiotny mój przyjmuje formy zależne od przypadku, liczby i rodzaju: mój, moja, moje, mojego, mojej, mojemu, moim. Z kolei zaimek rzeczowny ja ma formy: ja, mnie, mi, mną. Widać więc, że jego odmiana nie polega na dodawaniu jednej stałej końcówki, lecz obejmuje także zmianę tematu wyrazu.
Zaimki przysłowne są nieodmienne. Formy tam, wtedy, gdzie, kiedy, tędy nie zmieniają się przez przypadki, liczby ani rodzaje. Ich funkcja i znaczenie wynikają z kontekstu zdania.
Częsty błąd dotyczy zaimka wskazującego ta. W bierniku rodzaju żeńskiego używamy formy tę: „Podaj mi tę książkę”. Forma tą jest narzędnikiem i występuje na przykład w zdaniu „Idę z tą książką”.
Formy dłuższe i krótsze zaimków osobowych
Niektóre zaimki osobowe mają wariant dłuższy i krótszy. Formy krótkie nie są swobodnymi odpowiednikami form długich, ponieważ ich użycie zależy od pozycji w zdaniu, akcentu i obecności przyimka.
| Typ | Forma krótsza | Forma dłuższa | Kluczowa zasada użycia |
|---|---|---|---|
| Celownik | mi | mnie | Forma dłuższa służy między innymi do akcentowania lub występuje na początku zdania |
| Celownik | ci | tobie | Forma krótka jest typowa dla nieakcentowanej pozycji wewnątrz zdania |
| Celownik | mu | jemu | Forma długa pojawia się przy nacisku znaczeniowym lub w przeciwstawieniu |
| Biernik | cię | ciebie | Forma długa służy podkreśleniu osoby albo występuje po przyimku |
| Biernik | go | jego | Po przyimku stosuje się formę z nagłosem, na przykład do niego |
Formy dłuższe stosujemy przede wszystkim w następujących sytuacjach:
- Na początku zdania, na przykład Mnie się ten pomysł nie podoba.
- Po przyimku, na przykład do mnie, dla ciebie, o nim, z nią.
- Gdy chcemy zaakcentować zaimek, na przykład To powiedziałem tobie, nie jemu.
- W przeciwstawieniu, na przykład Nie jej, lecz mnie powierzono zadanie.
- Gdy zaimek występuje samodzielnie, na przykład – Komu to dałeś? – Tobie.
Formy krótkie pojawiają się najczęściej wewnątrz zdania, gdy nie są akcentowane: Powiedz mi prawdę, Zrobię ci herbatę, Chciałem ci to wyjaśnić. Nie należy jednak traktować końca zdania jako miejsca dla form krótkich. W wypowiedzeniu „To jest dla mnie” forma długa wynika z obecności przyimka, a nie tylko z pozycji wyrazu.
Najważniejsze zasady można sprowadzić do prostego rozróżnienia: forma krótka służy zwykle jako nieakcentowany element zdania, a forma długa pojawia się po przyimku, na początku wypowiedzi, w samodzielnej odpowiedzi lub wtedy, gdy chcemy wyraźnie podkreślić osobę.
Zaimek zastępuje inną część mowy, ale przejmuje część jej właściwości gramatycznych. Dlatego przy odmianie trzeba najpierw rozpoznać jego typ, a następnie sprawdzić przypadek, liczbę i rodzaj. Wyjątkiem pozostają zaimki przysłowne, które się nie odmieniają.