Baśń o wężowym sercu – recenzja książki i konteksty polityczne

„Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli” Radka Raka to nie tylko fantastyczna opowieść o rabacji galicyjskiej. To literacka diagnoza polskich traum klasowych, w której baśń pozwala mówić o pańszczyźnie, przemocy i wypartej chłopskiej pamięci. Przyznana powieści Nagroda Literacka Nike w 2020 roku potwierdziła jej rangę, ale nie rozstrzygnęła najważniejszego pytania: jak czytać Szelę – jako bohatera historycznego, mit, antybohatera czy figurę polskiej tożsamości?

Historia rabacji galicyjskiej jako tworzywo baśni

Powieść została wydana w 2019 roku i od początku wyraźnie oddziela się od klasycznej powieści historycznej. Radek Rak bierze za punkt wyjścia rabację galicyjską z 1846 roku, czyli chłopskie wystąpienia przeciw szlachcie w Galicji, ale nie rekonstruuje wydarzeń w dokumentarnym porządku. Historia staje się tu materiałem dla mitu, legendy i opowieści przekazywanej z ust do ust.

Rabacja nie wybuchła w próżni. Chłopi żyli pod ciężarem pańszczyzny i zależności od dworu, a jednocześnie pozostawali poddanymi monarchii habsburskiej. Austriacka administracja potrafiła wykorzystywać konflikt między wsią a szlachtą, zwłaszcza gdy polskie elity przygotowywały wystąpienie przeciw zaborcy. Obietnice poprawy losu chłopów, napięcia wokół poboru do wojska i wieloletnie krzywdy stworzyły warunki dla przemocy.

Rak zachowuje ogólny ton tych stosunków, lecz nie podporządkowuje narracji zasadzie wierności źródłom. W książce pojawiają się zarówno realia społeczne epoki, jak i czarty, zmory, rusałki, Wężowy Król oraz przemiany ciała i tożsamości. Takie połączenie nie ma służyć ucieczce od historii. Przeciwnie, pozwala pokazać, że pamięć o przemocy nie jest uporządkowanym archiwum, tylko mieszaniną faktów, legend, lęków i opowieści rodzinnych.

Trzeba przy tym zachować ważne rozróżnienie. Historyczny Jakub Szela nie jest tym samym co bohater powieści Radka Raka. Autor nie tworzy biografii wodza rabacji, lecz jego baśniowy sobowtór. Kóba może być drzewem, kotem, kamieniem albo człowiekiem, a jego wędrówka po Beskidzie ma sens symboliczny. Jeżeli ktoś chce poznać faktyczny życiorys Szeli, powinien sięgnąć do opracowań historycznych, nie do powieści jako źródła wiedzy.

Szela i Bogusz – zamiana ról, która nie znosi klas

Najważniejszym pomysłem konstrukcyjnym książki jest dualizm Szela/Bogusz. Jakób Szela i Wiktoryn Bogusz są początkowo ustawieni po przeciwnych stronach społecznej hierarchii. Jeden doświadcza przemocy dworu, drugi korzysta z pracy i posłuszeństwa chłopów. Ich konflikt nie sprowadza się jednak do prostego układu dobry uciskany i zły uciskający.

Przemiana ciał pozwala każdemu z nich wejść w doświadczenie drugiego. Szela, który otrzymuje możliwość życia pana, odkrywa, jak łatwo sytość i bezpieczeństwo wytwarzają przekonanie o własnej dobroci. Bogusz, uwięziony w chłopskim ciele, doświadcza głodu, pogardy, przemocy urzędów i niewiary w jego słowa. Zamiana nie prowadzi jednak do prostego pojednania. Pokazuje raczej, że klasa społeczna jest czymś więcej niż majątkiem. To także język, pamięć, nawyki, cudze oczekiwania i poczucie własnego miejsca.

W powieści pan i cham nie są wyłącznie nazwami warstw społecznych. Oznaczają dwa sposoby istnienia. Pan może decydować, karać i nie wiedzieć, skąd bierze się jego wygoda. Cham musi przewidywać karę, udawać zgodę i godzić się na poniżenie, aby przetrwać. Dlatego podział klasowy działa również wtedy, gdy bohater zmienia ubranie lub ciało.

Najmocniej widać to w kilku napięciach:

• Pan i cham – szlachecka władza opiera się na przekonaniu, że nierówność jest naturalna, a chłop ma przede wszystkim pracować i słuchać.
• Język i przemoc – sposób mówienia wyznacza, kto jest osobą, a kto „chamstwem”, które można karać bez konieczności uzasadnienia przemocy.
• Edukacja i emancypacja – sprzeciw wobec szkoły dla chłopów wynika z obawy, że wiedza podważy przekonanie o rzekomej niższości jednej grupy.
• Pamięć i zemsta – rabacja wyrasta z krzywd, które przez pokolenia nie znalazły uznania ani sprawiedliwego języka.

W tym miejscu powieść spotyka się z refleksją Andrzeja Ledera z książki „Prześniona rewolucja”. Leder pisał o braku symbolicznego języka dla chłopskiego doświadczenia i o tym, że zasadnicza zmiana struktury społecznej w Polsce długo nie została opowiedziana jako własna historia większości społeczeństwa. „Baśń o wężowym sercu” wypełnia tę lukę nie przez socjologiczny wykład, lecz przez mit.

Nie oznacza to, że dawny podział można bezpośrednio przenieść na współczesność. Dzisiejsze nierówności wynikają także z położenia Polski w globalnym systemie gospodarczym, przemian kapitalizmu i doświadczeń transformacji. Folwarczna metafora nie wyjaśnia wszystkiego. Pomaga jednak nazwać trwały odruch pogardy, lęk przed awansem i przekonanie, że niektórym ludziom „nie wypada” mieć ambicji.

Dlatego polityczny sens książki nie polega na przedstawieniu gotowego programu. Rak pokazuje raczej, jak długo żyją hierarchie, nawet gdy zmieniają się instytucje. Chłopskie korzenie większości Polaków nie zostały w pełni włączone do opowieści o narodzie. Powieść zmusza do pytania, czy polskość nadal opowiada się przede wszystkim językiem dworu, szlachty i patriotycznych elit, czy również doświadczeniem tych, którzy przez wieki pracowali na ich utrzymanie.

Baśń, realizm magiczny i słowiańskość

Forma baśniowa pozwala Rakowi mówić o traumie bez udawania, że można ją całkowicie wyjaśnić. Każdy rozdział wyrasta z formuły „Powiadają, że”, jakby narracja była zasłyszaną opowieścią, która przechodzi z ust do ust i za każdym razem zmienia kształt. Taki narrator nie daje czytelnikowi stabilnej, obiektywnej wersji wydarzeń. Historia jest zawsze czyjąś opowieścią.

Słowiańskość nie służy tu dekoracji. Rusałki, czarty, zmory, ludowe podania i motyw Wężowego Króla tworzą język, w którym można opisać doświadczenie wykluczonych. Oficjalna historia zwykle mówi o państwach, powstaniach i przywódcach. Baśń dopuszcza do głosu las, wieś, zwierzęta, duchy i ludzi, których nie zapisano w podręcznikach.

Tytułowe wężowe serce można czytać jako metaforę aspiracji. Kóba chce przekroczyć własne położenie, przestać być tym, komu rozkazują i wymierzają kary. Cena awansu okazuje się jednak wysoka. Serce nie jest tylko źródłem mocy, lecz także znakiem utraty dawnego „ja”. Im bardziej bohater pragnie stać się panem, tym bardziej musi zmierzyć się z pytaniem, czy awans oznacza wolność, czy przejęcie cudzej przemocy.

Język powieści wzmacnia tę ambiwalencję. Archaizmy, ludowa fraza, groteska i świadome anachronizmy tworzą styl, który nie udaje przezroczystej rekonstrukcji przeszłości. To nie muzealny kostium, lecz żywa opowieść o tym, jak przeszłość wraca w teraźniejszości.

Co może budzić sprzeciw?

Najpoważniejszy zarzut wobec książki dotyczy wykorzystania autentycznej postaci historycznej w opowieści, która odchodzi od faktów. Czytelnicy oczekujący wiedzy o Jakubie Szeli mogą poczuć rozczarowanie, ponieważ Rak zmienia jego biografię, charakter i znaczenie. Baśniowe przemiany oraz mieszanie różnych porządków utrudniają oddzielenie świadectwa od fikcji.

Ten zarzut jest uzasadniony, jeśli powieść potraktować jako źródło historyczne. Nie jest jednak trafny jako krytyka literackiej metody. Rak nie obiecuje biografii Szeli. Tworzy „wtóre słowo”, czyli alternatywną opowieść, która korzysta z legendy po to, by postawić pytania o pamięć, władzę i tożsamość.

Najlepiej czytać tę powieść równolegle na dwóch poziomach: jako fantazję o konkretnym konflikcie historycznym oraz jako przypowieść o tym, jak społeczeństwo dziedziczy cudze krzywdy.

Trzeba też zachować dystans wobec określania książki mianem manifestu politycznego. Nie ma tu spójnego programu emancypacyjnego ani jednoznacznej wiary w możliwość przebudowy społeczeństwa. Powieść częściej pokazuje trwałość podziałów niż ich przezwyciężenie. Jej polityczność wynika z wyboru tematów, perspektywy i języka, nie z publicystycznej deklaracji autora.

Dlaczego ta książka pozostaje ważna?

„Baśń o wężowym sercu” jest wartościowa dlatego, że nie pozwala oddzielić polskiej historii od pytania o klasę. Rabacja galicyjska nie zostaje tu zamknięta w 1846 roku. Powraca jako obraz pamięci, w której jedni odziedziczyli opowieści o honorze i narodzie, a inni przede wszystkim lęk, pracę oraz poczucie niewidzialności.

Radek Rak nie rozwiązuje tego konfliktu i nie proponuje prostego pojednania. Daje jednak formę temu, co przez długi czas pozostawało niewypowiedziane. Dzięki baśni można zobaczyć, że chłopski rodowód nie jest marginalnym dodatkiem do polskiej tożsamości, lecz jednym z jej fundamentów.

To książka dla czytelnika, który chce od literatury nie tylko fabuły, lecz także narzędzia do myślenia o pamięci zbiorowej. Jej baśniowość nie osłabia politycznego wymiaru. Pozwala dostrzec, że przeszłość działa w nas właśnie jak opowieść – zmienna, niejednoznaczna i wciąż domagająca się ponownego wypowiedzenia.